Maksymilian Kapelański: Mała historia ekologii akustycznej (1967-2005)



   Od połowy lat 60. zeszłego stulecia w kulturze zachodniej funkcjonuje pojęcie pejzażu dźwiękowego (soundscape). Słowo to nie jest jednoznacznie rozumiane - wykorzystują je dziś bowiem osoby i środowiska o różnych profilach ideowych: artyści muzyki ambient, trance i muzyki poważnej, ruch ekologii akustycznej i firmy promujące nagrania relaksacyjne z dźwiękami natury. Spośród wymienionych zjawisk najbogatszy w różnorodne kulturowe konteksty jest ruch ekologii dźwiękowej, którego dziejom i obecnym wcieleniom poświęcony jest ten szkic.

U źródeł

Wyrażenie "pejzaż dźwiękowy" zostało użyte po raz pierwszy w książce Alvina Luciera A New Soundscape z 1965 roku, na określenie jego własnych utworów muzycznych. Wkrótce potem użył go kanadyjski kompozytor R. Murray Schafer, w aktualnym do dziś znaczeniu dowolnego, całościowo rozumianego środowiska dźwiękowego. Kompozytor tak wyjaśnił swój pomysł: "Brakowało mi słowa opisującego ów wir przyjemności i bólu, który odczuwałem w uszach od rana do nocy. Przyszło mi na myśl wyrażenie 'pejzaż dźwiękowy' (soundscape). Wydaje mi się, że sam je wymyśliłem, wywodząc je ze słowa 'pejzaż' (landscape), choć być może pożyczyłem je skądś - nie ma to znaczenia. Używałem go ogólnie, w odniesieniu do środowisk dźwiękowych, jak i do konkretnych ich przykładów". Schaferowski pejzaż dźwiękowy może być środowiskiem akustycznym centrum handlowego, lotniska, audycji radiowej lub kompozycji muzycznej, pomyślanym jednak nie abstrakcyjnie (autonomicznie), lecz w kategoriach środowiska ludzkiego wraz z jego kontekstem percepcyjnym i historyczno-społecznym.

Mieszkaniec Dollard ankietowany przez czlonka
Przedsiewziecia Pejzazu Dzwiekowego Swiata Według Schafera, otoczenie akustyczne współczesnego człowieka jest "zanieczyszczone" (opinię tę podzielał Witold Lutosławski, który w latach 60. również podjął starania o odzyskanie prawa do ciszy i doprowadził do uchwały UNESCO z 1969 r. w tej kwestii). Sytuacja ta wynika nie tyle z prostej obecności hałasu w miastach, lecz czynnika do tego prowadzącego: przyzwolenia kultury zachodniej na bezwzględny prymat postrzegania wizualnego, hamującego wrażliwość na dźwięk. Propagowana przez Schafera edukacja w zakresie słuchania, której podstawą są ćwiczenia mające na celu "czyszczenie uszu" (ear cleaning), może się, jago zdaniem, przyczynić do przewartościowania panujących nawyków percepcyjnych poprzez podwyższenie "kompetencji sonologicznej" (sonological competence) poszczególnych jednostek i całych społeczeństw. Nabywanie tego rodzaju kompetencji przedstawia Schafer jako proces, u początku którego leżą rozmaite ćwiczenia służące budzeniu estetycznej wrażliwości na świat dźwięków, np. spacery przy skoncentrowaniu na słuchaniu, prowadzenie pamiętników dźwiękowych i inne ciekawe propozycje. Dalej przewiduje Schafer różnorodną gamę konkretnych przedsięwzięć, mających doprowadzić do pozytywnych zmian w środowisku akustycznym człowieka.

Niedługo po opublikowaniu swych pierwszych zeszytów pedagogicznych (Ear Cleaning - 1967; The New Soundscape - 1968) Schafer zaprojektował podstawy interdyscyplinarnej nauki o pejzażu dźwiękowym (soundscape studies). Badania prowadzone w jej obrębie, z użyciem różnych kategorii analityczno-opisowych, miały na celu stworzenie podstaw dziedziny "projektowania akustycznego" (acoustic design). W jej ramach miały być wprowadzone w czyn konkretne zalecenia pozwalające na uniknięcie "zanieczyszczenia dźwiękowego" i wykreowanie zdrowych środowisk akustycznych. Na uwagę zasługuje, według Schafera, zminimalizowanie hałasu w przestrzeniach mieszkalnych, postuluje on również zaniechanie tzw. "maskowania dźwiękowego" (wytwarzania sztucznego szumu białego dla ukrycia szmerów i szeptów w biurach i bibliotekach) i wykorzystanie interesujących dla ucha dźwięków rozbijających monotonię akustyczną tego typu miejsc poprzez tworzenie rzeźb akustycznych, jak również rozwiązania na większą skalę, takie jak instalowanie instrumentariów muzycznych w parkach miejskich (pomysł Johna Graysona).

W centrum Schaferowskiej koncepcji ekologii akustycznej stoi idea środowiska jako utworu muzycznego. Od społeczeństwa, lecz przede wszystkim od kompozytorów wymaga autor aktywnego wypełniania ekologicznych zobowiązań, rozumianych jako projekt "przekomponowywania" środowiska muzycznego na wzór kompozycji pełnej estetycznego piękna i równowagi. Przekomponowaniu "wielkiej kompozycji muzycznej świata", będącemu rodzajem leczenia porządku kosmologicznego, towarzyszyło kształcenie słuchaczy poprzez wdrażanie ich do stosowania kryteriów estetycznych do środowiska akustycznego. Pierwszy cel spełniały wspomniane ćwiczenia "czyszczenia uszu", oparte między innymi na naśladowaniu słuchanych dźwięków. Osiągnięty przez owe ćwiczenia "wyraźny słuch" (clairaudience) i ogólna "kultura słuchowa" (aural culture), czyli umiejętność krytycznego postrzegania środowiska dźwiękowego, miały usposobić odbiorcę do wyrażania sprzeciwu wobec przejawów hałasu oraz skłonić go do popierania tworzenia środowisk sprzyjających interesującym przeżyciom słuchowym.

World Soundscape Project

Pod koniec lat 60. Schafer organizuje w Simon Fraser University grupę badawczą World Soundscape Project, która zajęła się realizacją zadań wchodzących w zakres nauki o pejzażu dźwiękowym. Członkami grupy, obok Schafera, zostali: kompozytor i poeta Peter Huse (znawca architektury i literatury), Howard Broomfield (socjolog, teoretyk nauki o komunikacji i mediach) oraz kompozytor Bruce Davis. W roku 1973 do grupy dołączył Barry Truax (autor muzyki komputerowej i elektroakustycznej, teoretyk komunikacji akustycznej), a wkrótce po nim Hildegard Westerkamp - twórczyni muzyki elektroakustycznej. Badania prowadzono dzięki wsparciu UNESCO, Donner Canadian Foundation i innych organizacji. Wśród zadań podjętych w ramach projektu, Barry Truax wymienił nagrania plenerowe, analizę środowisk dźwiękowych oraz opracowanie materiałów pedagogicznych. W szczegółowym harmonogramie zajęć grupy znalazły się takie punkty, jak: badanie mitycznego, symbolicznego i funkcjonalnego wymiaru dźwięku, archeologia, archiwistyka i ochrona zanikających dźwięków, kulturowe badania porównawcze pejzażów dźwiękowych, tworzenie i rozpowszechnianie pejzażów w formie nagrań audiowizualnych, budowanie bazy informacyjnej dotyczącej wzornictwa akustycznego i zanieczyszczenia środowiska dźwiękowego.

Przedsiewziecie Pejzazu Dzwiekowego Swiata w Dollard Wspólna praca Soundscape Project trwała do połowy lat 70., kiedy Schafer opuścił Vancouver, przenosząc się na farmę w Ontario - do rozluźnienia się kontaktów między członkami grupy i widocznej stagnacji przedsięwzięcia przyczynił się bowiem wrogi stosunek państwowej agencji naukowej (Social Sciences and Humanities Research Council), która zarzuciła realizatorom badań brak stopni naukowych. Nie mając oparcia w tytułach doktorskich, musiano zrezygnować ze wspólnych badań. Grupy wszakże oficjalnie nie rozwiązano - istnieje ona do dziś w ramach Simon Fraser University, tyle że jej działalność rozkłada się na indywidualną pracę trzech byłych członków: Schafera, Truaxa i Westerkamp. Cała trójka tworzy kompozycje muzyczne związane z omawianą filozofią, dostarcza publikacji na temat ekologii akustycznej (Strojenie świata - najważniejsza książka Schafera - powstaje w 1977 roku jako owoc badań WSP i filozoficznych przemyśleń autora) i aktywnie zajmuje się pracą pedagogiczną na tym polu.

Inicjatywy indywidualne

Jednym z najciekawszych aspektów pracy w dziedzinie ekologii akustycznej jest tworzenie utworów typu soundscape. Muzyka ta przybiera bardzo różną postać: od plenerowych, tworzonych zbiorowo, niemontowanych i w żaden sposób nieretuszowanych nagrań, stanowiących rodzaj "kompozycji znalezionych" (found compoistions), poprzez takie same nagrania poddane zabiegowi montażu lub innym dyskretnym zmianom, aż po autorskie utwory sensu stricto, zwykle wykorzystujące techniki elektroakustyczne w celu przekształcania materiału dźwiękowego (zawsze jednak przy zachowaniu rozpoznawalności źródła dźwięku, co - wedle autorów - stanowi podstawowy warunek ekologiczny). Produkcje i kompozycje tego typu przedstawili Schafer i jego współpracownicy między innymi w cyklu audycji Soundscapes of Canada (1974) - nagraniach towarzyszących publikacji The Vancouver Soundscape z tego samego roku. Spośród indywidualnych prac członków WSP wspomnieć trzeba również interesujący projekt Bruce'a Davisa - tzw. "radio środowiskowe" (Environmental Radio), wykorzystujące medium radiowe do transmisji "live" naturalnych pejzaży dźwiękowych. Pewne elementy "środowiskowe" - mające źródło w koncepcji pejzażu dźwiękowego - wniósł ponadto Schafer do własnych kompozycji. W Okeanos (1971) - kompozycji kwadrofonicznej stworzonej wspólnie z Brucem Davisem i Brianem Fawcettem - wykorzystał nagrania odgłosów morza i recytację poezji. W North/White (1973) na orkiestrę i snowmobil użył środki w dość dobitny sposób ilustrujące akustyczne zanieczyszczenie północnych regionów Kanady; jest to pierwszy i zapewne jedyny przypadek wprowadzenia maszyny transportacyjnej na podium orkiestry. Podobnie jak Glenn Gound, Schafer fascynuje się tzw. "ideą północy" ("the Idea of North") związaną z obszarami północnymi Kanady, mającymi znaczenie mitycznej czystości i siły, i gotów jest o nią walczyć. W drugim kwartecie smyczkowym Waves (1976) wykorzystał z kolei pomiary poziomu fal morskich do określenia długości faz czasowych i wysokości dźwięków. Niektóre dzieła Schafera przeznaczone są do wykonywania w plenerze, jak na przykład Music for Wilderness Lake na 12 puzonów (1979), wykonywane wokół odosobnionego jeziora; w plenerze rozgrywa się przedstawienie teatralne z 1981 roku Princess of the Stars oraz Music pour le parc Lafontaine (1992) - utwór przeznaczony na cztery spacerujące po parku miejskim orkiestry.

Jako działalność zawdzięczająca kształt i genezę idei pejzażu dźwiękowego na uwagę zasługuje także praca Hildegard Westerkamp. Realizuje ona utwory elektroakustyczne oraz performances, w których rozwija tematykę schaferowskich "spacerów dźwiękowych" ("soundwalks"), których ideą jest "zwiedzanie" przez słuchacza interesujących środowisk dźwiękowych. W spokrewnionych z owymi kompozycjami zajęciach pedagogicznych, student pejzażu dźwiękowego na ogół otrzymuje mapkę z oznaczonymi "zabytkami dźwiękowymi" ("soundmarks"), które zwiedza wedle określonej kolejności, lub instrukcje twórczo-dźwiękowe do wykonywania w plenerze. Prace Westerkamp, jak również jej publikacje, są wykładem koncepcji utrzymywania równowagi pomiędzy ekspresją dźwiękową człowieka w środowisku akustycznym a impresją - aktywnym wkładem słuchacza w ich poznawanie. Popierany przez kompozytorkę rodzaj odbioru ma stanowić kontrpropozycję wobec percepcji nieświadomej i wybitnie pasywnej, wyuczonej w kontakcie z różnymi formami "muzyki tła" (Muzak występuje w literaturze soundscape zawsze jako antagonista).

Tradycjom World Soundscape Project pozostaje również wierny Barry Truax. W swoich utworach komputerowych i elektroakustycznych wciela on wypracowaną przez siebie technikę tzw. syntezy granulacyjnej w czasie rzeczywistym (real-time granular synthesis), która pozwala "na żywo" przedłużać, bądź "rozciągać" nagrany dźwięk bez obniżania jego wysokości. Technikę tę łączy Truax z ideą oddania złożoności (complexity) dźwięku zastanego w środowisku dźwiękowym, lecz również w głosie ludzkim i instrumentach muzycznych. Truax postuluje odejście od posługiwania się przy komponowaniu niezależnie i linearnie pojmowanymi parametrami dźwięku, które uważa za byty idealne, a więc nieadekwatne do kontekstu środowiska dźwiękowego. Pracuje na materiale wyróżniającym się nie tyle wysokością i czasem trwania, co barwą i wolumenem dźwięku.

Forum międzynarodowe

W latach 90. idea pejzażu dźwiękowego zyskała zainteresowanie szerszego grona kompozytorów i badaczy, z jednej strony zasilając koncepcję znoszenia granic między sztuką i naturą poprzez nawiązania do środowiska dźwiękowego (wykorzystanie śpiewu ptaków, szumu morza itp.), z drugiej strony skłaniając do całkowicie nowej postawy artysty wobec praktycznej rzeczywistości ekologiczno-akustycznej. Nowymi adeptami Schafera w Kanadzie jest dwoje kompozytorów: Susan Frykberg i Claude Schryer. Poza pracą kompozycyjną Frykberg uczestniczy w działalności pedagogicznej w ramach kursów komunikacji akustycznej prowadzonych przez Truaxa, Schryer natomiast zajmuje się produkcjami dla radia i organizacją koncertów.

Prawdziwy przełom następuje jednak w roku 1993, kiedy dzięki nowym inicjatywom odbywa się w Banff (Alberta) Pierwsza Konferencja Międzynarodowa na rzecz Ekologii Akustycznej (zatytułowana "Strojenie świata"), której uczestnicy podejmują spontaniczną decyzję, by stworzyć Międzynarodowe Forum na rzecz Ekologii Akustycznej (World Forum for Acoustic Ecology - WFAE), rodzaj organizacji zrzeszającej organizacje ekologii akustycznej powstające jednocześnie w innych krajach: w Australii, Kanadzie, Finlandii, Wielkiej Brytanii, Irlandii i w Niemczech. Tworzą one międzynarodową wspólnotę rozwijającą różnorodne przedsięwzięcia grupowe: sympozja, koncerty, tworzenie bibliotek dźwiękowych. Pod patronatem Forum odbyła się w 1998 roku konferencja pod hasłem "Sztokholm - otwórz uszy! Od świadomości do aktywności" ("Hör Upp! - Stockholm. From Awareness to Action"). Zorganizowała ją szwedzka Królewska Akademia Muzyczna wraz ze światową Organizacją Zdrowia. W roku 2001 podobna konferencja odbyła się w Anglii ("Konferencja o dźwięku, kulturze i środowisku"), natomiast w 2003 zorganizowano w Melbourne zjazd pt. Acoustic Ecology - An International Symposium. Zaplanowana na kwiecień 2005 r. Konferencja Pejzażu Dźwiękowego (Soundscape Conference) w Poczdamie kontynuować będzie tradycję międzynarodowych spotkań. Informacje na temat działalności i projektów Forum oraz artykuły dotyczące omawianej dziedziny można znaleźć w wydawanych pod jego egidą czasopismach: zaniechanych już dziś "Soundscape Newsletter" i "The New Soundscape Newsletter", oraz w nowszych, nadal istniejących "Yearbook of Soundscape Studies" i "Soundscape: The Journal of Acoustic Ecology."

Jak widać z powyższej listy, nauka o pejzażu dźwiękowym i praktyka tej dyscypliny przyjęła się w wielu krajach, gdzie oprócz przedsięwzięć międzynarodowych powstają inicjatywy właściwe dla danych ośrodków. Kanada szczyci się specjalnym centrum badawczym pejzażu dźwiękowego przy Uniwersytecie Calgary, w Szwecji natomiast, w Królewskiej Akademii Muzyki podjęto inicjatywę utworzenia odrębnego kierunku podyplomowego, łączącego nauki o środowisku, urbanistykę i architekturę, w którym centralną rolę odgrywać miałaby akustyka i estetyka. Szczególną prężnością w zakresie nauki o pejzażu dźwiękowym odznacza się Finlandia, gdzie odpowiednie badania podjęto na wydziale etnomuzykologii Uniwersytetu Tampere. Teoria badań nad środowiskiem akustycznym rozwija się również na wydziale architektury Uniwersytetu Grenoble, gdzie pracuje grupa pod kierunkiem Jeana-Françoisa Aguyarda. Najwybitniejszym przedstawicielem estetyki pejzażu dźwiękowego w Niemczech jest Hans Ulrich Werner, autor kompozycji elektroakustycznych i książki Soundscapes — Akustische Landschaften. Eine klangökologische Spurensuche, jak również redaktor woluminu pt. Soundscape Design. Klangwelten - Hörzeichen. Nie sposób nie wspomnieć o Japonii, gdzie wyraźnie rośnie zainteresowanie ekologią dźwiękową w aspekcie naukowym, artystycznym i historycznym w powiązaniu z istniejącą tam autochtoniczną tradycją kultury dźwiękowej (np. wykorzystanie rzeźb dźwiękowych w ogrodach tradycyjnych).

W Polsce największe jak dotąd zainteresowanie ideą pejzażu dźwiękowego objawiło się w środowisku poznańskim, gdzie wydane zostały dwa teksty Schafera w tłumaczeniu Rafała Augustyna (Poznaj dźwięk. 100 ćwiczeń w słuchaniu i tworzeniu muzyki i Nowy pejzaż dźwiękowy) i Truaxa (zaniechany już niestety "Monochord"). W Poznaniu działa również kompozytorka, organizatorka życia muzycznego i autorka artykułów na temat pejzażu dźwiękowego Lidia Zielińska, której inspiracje omawianymi ideami w wymiarze twórczym widoczne są choćby w tytule kompozycji Muzyka terenów podmokłych. Autor niniejszego artykułu podjął z kolei interdyscyplinarną analizę pism Schafera w pracy magisterskiej z 1999 roku (Instytut Muzykologii UW) i opublikował szereg wynikających z niej tekstów. Natomiast badania pejzażu dźwiękowego sensu stricte zainicjował w pilotażowej wersji w 2004 roku na Uniwersytecie Wrocławskim dr Robert Losiak, włączając je w harmonogram zajęć kulturoznawstwa. Z powodu kumulacyjnego efektu tych działań, jak również rosnącej popularności omawianego ruchu na świecie można się spodziewać, że zwolennicy filozofii ekologicznego pejzażu dźwiękowego będą i w naszym kraju coraz liczniejsi. Polsko - utwórz uszy!

Dodatkowe informacje

Literaturę i wiadomości na temat pejzażu dźwiękowego i ekologii akustycznej znajdziesz na stronie internetowej World Forum for Acoustic Ecology: http://interact.uoregon.edu/MediaLit/WFAE/home/index.html Bibliografia pism o pejzażu dźwiękowym i ekologii akustycznej znajduje się pod adresem: http://mitpress2.mit.edu/e-journals/Leonardo/isast/spec.projects/acousticecologybib.html

Powyższy artykuł jest poprawioną wersją tekstu, który ukazał się po raz pierwszy pod tytułem Pejzaż dźwiękowy: między muzyką a środowiskiem akustycznym w "Opcjach" 2/2002 i jest oparty na fragmencie mojej pracy magisterskiej pt. Koncepcja pejzażu dźwiękowego (soundscape) w pismach R. Murray'a Schafera. Szersza, naukowa wersja artykułu ukaże się w "Muzyce" 3/2005.

Od autora

Autorów artykułów o pejzażu dźwiękowym i ekologii akustycznej zapraszam do zgłoszenia informacji do bibliografii ekologii akustycznej i pejzażu dźwiękowego (publikacja MIT). Zapraszam również do współpracy nad stworzeniem polskiej strony internetowej dotyczącej tych tematów. Strona skupiałaby informacje o idei pejzażu dźwiękowego i ekologii akustycznej, prezentując szereg tekstów i promując indywidualne i grupowe prace podejmowane w tym zakresie tematycznym. Zainteresowanych jedną lub obiema propozycjami proszę uprzejmie o kontakt mailowy pod adresem: e-mail: xkapelanski@yahoo.ca

skomentuj tekst na forum